Pamięć po komunizmie

P

Jaka jest pamięć o ofiarach reżymu Lenina i jego następców w dawnych krajach komunistycznych i na świecie? W jaki sposób się przejawia? Jakie charakterystyczne elementy komemoracji są widoczne? Na te pytania próbują odpowiedzieć trzy autorki: Anna Kaminsky, Ruth Gleinig i Lena Ens starannie wydanej publikacji pt. „Muzea i miejsca pamięci. Pamięć o ofiarach komunistycznych dyktatur”. Właśnie trafiała ona do niemieckich księgarni. Z W książce zajęto się 119 miejscami pamięci z 35 państw, w tym Polski.

Opracowanie przekrojowe

Od upadku dyktatur komunistycznych w Europie minęło już prawie 30 lat. W przyszłym roku będziemy obchodzić okrągłą rocznicę tych wydarzeń. I jak co roku będą pojawiać się pytania o okoliczności upadku dyktatur, obchodzenie się z ofiarami i katami, naszą pamięć o tej części XX w.

Na rok przed obchodami rocznicowymi na zlecenie niemieckiej Fundacji Badań nad Dyktaturą SED trzy autorki, Anna Kaminsky, Ruth Gleinig i Lena Ens przedłożyły pięknie wydany tom pt. „Muzea i miejsca pamięci. Pamięć o ofiarach komunistycznych dyktatur“. Przedstawiły w nim miejsca pamięci, pomniki oraz muzea na całym świecie, które za temat mają upamiętnienie ofiar komunistycznego bezprawia. Publikację zilustrowano bogatym zbiorem zdjęć.

Zob. przykładowe strony.

Pokazanie tej problematyki w ujęciu tak szerokim (35 państw i 119 miejsc pamięci) przekonuje, jak ważne jest opracowywanie zestawień przekrojowych. Pozwalają one na wskazanie elementów wspólnych, ale także poznanie specyfiki każdego z prezentowanych państw.

Problem

Nie tak dawno minęła setna rocznica wybuchu rewolucji październikowej. Państwo bolszewików po ponad 20 laty izolacji uzyskało w wyniku kolejnej wojny światowej możliwość udziału w geopolityce i okazję ekspansji terytorialnej oraz politycznej. W pierwszych latach po zakończeniu wojny w krajach Europy Środkowo-Wschodniej powstały podporządkowane Moskwie komunistyczne dyktatury. W innych państwach, które nie były zajęte przez ZSRR, jak Albania i Jugosławia, partiom komunistycznym także udało się zdobyć władzę.

Należy jednak podkreślić, że dyktatury komunistyczne nie były ograniczone tylko do Europy. Powstały one także w Chinach, Kambodży, Korei Płn., Wietnamie i na Kubie. Szacuje się, że w latach 70. i 80. XX wieku 1/3 ludności w świecie żyła w systemach określających się jako komunistyczne.

Były one zróżnicowane, podobnie jak ich totalitarny charakter. Mimo zapowiedzi tworzenia społeczeństw bez ucisku, biedy i wyzysku, dla większości mieszkających tam ludzi dyktatura komunistów stała pod znakiem terroru, represji, inwigilacji, upokorzenia i zastraszenia, stałych lub przejściowych okresów załamań gospodarczych. Wkrótce miliony ludzi straciło życie, pozostałych wtrącono na wiele nieraz lat do więzienia.

Publikacja

Pełne upamiętnienie ofiar zbrodni komunistycznych, przede wszystkich w krajach ich pochodzenia, stało się możliwe dopiero po upadku dyktatur komunistycznych w Europie i na świecie. Wiedza o tym na Zachodzie, jak przekonują autorki tomu, nadal jest niewystarczająca. Podkreślają, że podnoszona przez państwa Europy Środkowo-Wschodniej potrzeba upamiętnienia ofiar komunizmu, nie stoi na przeszkodzie upamiętnienia ofiar narodowego-socjalizmu, zwłaszcza holokaustu. Na potwierdzenie przytaczają słowa hiszpańskiego pisarza, komunisty, ofiary gestapo i więźnia Buchenwaldu, Jorga Semprüna, który w 2005 r. mówił:

(Mam nadzieję), że podczas następnych obchodów za 10 lat, w 2015 r., doświadczenie Gułagu będzie włączone do naszej kolektywnej europejskiej pamięci (…). Jednym z najskuteczniejszych sposobów torowania drogi ku zjednoczonej Europy, lepiej mówiąc, ponownie zjednoczonej Europy, jest dzielenie się naszą przeszłością, naszą pamięcią, naszymi wcześniej odrębnymi wspomnieniami. Niedawne przystąpienie dziesięciu nowych krajów z Europy Środkowej i Wschodniej – innej Europy uwięzionej w sowieckim totalitaryzmie – może być skuteczne kulturowo i egzystencjalnie tylko wtedy, gdy będziemy dzielić i łączyć nasze wspomnienia1.

Słowa te stały się inspiracją dla powstania przedstawianego tu wydawnictwa. Publikacja składa się z dwóch głównych części: pierwszą poświęcono krajom z doświadczeniem komunistycznym i drugą pozbawionych go. W pierwszej znalazło się 28, w drugiej 8 państw. Prezentacja wybranych miejsc pamięci, pomników / obelisków i muzeów poprzedzona jest obszernym wstępem, w którym podano główne informacje, wskazano komemoratywną specyfikę, wymieniono główne debaty historyczne.

Sprawy polskie

Problematyce polskiej poświęcono stosunkowo dużo miejsca. Pojawia się ona w głównym tekście, ale także w kontekście innych państw, także w drugiej z wymienionych grup. W tekście głównym uwzględniono Dom Spotkań z Historią, Muzeum Katyńskie, Pomnik Poległych i Pomordowanych na Wschodzie, pomnik poświęcony pamięci ofiar stanu wojennego we Wrocławiu, gdański Pomnik Poległych Stoczniowców, Centrum Solidarności oraz Pomnik Ofiar Czerwca 1956 w Poznaniu. Oprócz skondensowanych opisów tych miejsc czytelnik znajduje również wykaz bibliograficzny, zachęcających do pogłębienia wiedzy. Przy prezentacji innych państw także pojawiają się polskie wątki. Obejmują one przede wszystkim pomniki / miejsca pamięci związane z Katyniem czy polskich ruchem oporu po 1939 roku.

Przypisy:

  1. Zob. Jorge Semprün, Niemand wird mehr sagen können: „Ja, so war es“, „Die Zeit“, 14.04.2005 (ostatni dostęp 20.10.2018). ↩︎

O autorze

Krzysztof Ruchniewicz

Niemcoznawca, historyk, fotografik, bloger, fan nowoczesnych technologii, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego i szef Centrum Willy'ego Brandta U. Wr. we Wrocławiu.

Wstaw komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Krzysztof Ruchniewicz

Niemcoznawca, historyk, fotografik, bloger, fan nowoczesnych technologii, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego i szef Centrum Willy'ego Brandta U. Wr. we Wrocławiu.

Newsletter „blogihistoria”

Zamawiając bezpłatny newsletter, akceptuje Pan/Pani zasady opisane w Polityce prywatności. Wypisanie się z prenumeraty newslettera jest możliwe w każdej chwili.

Najnowsze publikacje

Więcej o mnie

Kontakt