Hans Mommsen (1930-2015)

H

Dziś zmarł w wieku 85 lat Hans Mommsen, jeden z najważniejszych niemieckich badaczy zajmujących się współczesną historią Niemiec, zwłaszcza w okresie III Rzeszy. W 2012 r. miałem zaszczyt gościć Profesora i Jego rodzinę w naszym Centrum. Dyskutowaliśmy o relacjach polsko-niemieckich i wyzwaniach, stojących przed naszymi krajami. W pamięci zachowam wybitnego historyka, niezwykle ciekawego rozmówcę zainteresowanego polskimi sprawami polskimi i polsko-niemieckim sąsiedztwem.

2015-11-05_mommsen (1 von 5)-2

Hans Mommsen należał do grupy najbardziej znanych i szanowanych niemieckich historyków. Zmarł dziś w dniu swoich 85 urodzin w Tutzing. Do przejścia na emeryturę był związany z Uniwersytetem w Bochum. Wykładał też na licznych uniwersytetach zagranicą.

Pochodził ze znanej rodziny naukowców, dynastii historyków. Był prawnukiem pierwszego niemieckiego laureata nagrody Nobla w dziedzinie literatury z 1902 r., historyka starożytności, Theodora Mommsena. W Gmachu Głównym Uniwersytetu Wrocławskiego wisi tablica z nazwiskami laureatów nagrody Nobla, którzy na różnych etapach życia i kariery byli związani z naszą uczelnią. Wśród nich był także Theodor Mommsen. Pamiętam, jak po drodze do sali wykładowej na zajęcia z historii starożytnej w Instytucie Historycznym, mijałem regał, na którym stała pięknie wydana „Römische Geschichte” Mommsena.

Jego potomek, Hans Mommsen urodził się w Marburgu 5 listopada 1930 r. Jego ojciec, Wilhelm był również historykiem. Badaczami przeszłości zostali również obaj bracia Hansa. W 1951 r. on sam rozpoczął studia germanistyczne, historyczne i filozoficzne, potem doszły jeszcze politologiczne na Uniwersytecie w Tybindze. Był uczniem Hansa Rothfelsa. W 1959 r. obronił rozprawę doktorską pt. „Die Sozialdemoraktie und die Nationalitaetenfrage im Hamberger Vielvoelkerstaat 1867-1907“. Krótko był asystentem Rothfelsa. Pracę naukową rozpoczął w Institut für Zeitgeschichte w Monachium w 1960 r., gdzie pracował do 1963 r. W 1967 r. przedłożył rozprawę habilitacyjną u kolejnego znakomitego historyka Wernera Conzego pt. „Beamtentum im Dritten Reich“.

2015-11-05_mommsen (2 von 5)-2

Po utworzeniu w Bochum nowego uniwersytetu otrzymał w 1968 r. propozycję objęcia katedry historii najnowszej. Kierował nią aż do przejścia na emeryturę w 1996 r.

Hans Mommsen interesował się historią Niemiec w pierwszej połowie XX w. Był autorem przełomowych rozpraw poświęconych upadkowi Republiki Weimarskiej i pierwszym latom narodowego socjalizmu. Ważnym aspektem jego prac było skoncentrowanie badań nie na osobie Hitlera, lecz na strukturze i aparacie państwa nazistowskiego. Był reprezentantem tzw. funkcjonalistów. Poza wymienionymi tematami dochodziły pytania o odpowiedzialność pojedynczych osób, granice wolności w dyktatorskim sytemie. W odróżnieniu od tzw. intencjonalistów, którzy koncentrowali się na roli Hitlera i wąskiego kręgu jego współpracowników, zawężając znacznie problem odpowiedzialności. W następnych dziesięcioleciach doszło do dużego sporu pomiędzy dwiema postawami metodologicznymi, ale też etycznymi. Punktem kulminacyjnym był tzw. spór historyków w 1986/87 r., w którym Mommsen ostro skrytykował poglądy Ernsta Noltego.

2015-11-05_mommsen (1 von 1)

Mommsen należał do generacji niemieckich historyków aktywnie uczestniczących w publicznych debatach o przeszłości. Poza wspomnianym tzw. sporem historyków, warto wymienić Jego krytykę książki Daniela Goldhagena „Hitlers willige Vollstrecker“ z połowy lat 90. Należał też do ostrych krytyków pisarza, laureata literackiej nagrody Nobla, Güntera Grassa. Po ujawnieniu jego służby w SS, Mommsen zarzucił mu, ale także niemieckiemu społeczeństwu hołdowanie „ukrytej apologetyce“. Winą obarczano w myśl tej postawy jedynie czołówkę narodowego socjalizmu. Krytykował brak gotowości niemieckiego społeczeństwa, by uznać własne uwikłanie się w ludobójczy reżym.

Mommsen bardzo dużo pisał, niemal do ostatnich chwil. Ostatnia Jego książka ukazała się w 2014 r. pt. „NS-Regime und die Auslöschung des Judentums in Europa“. Podsumował w niej swoje wieloletnie badania nad holokaustem.

Zob. także: Interview mit Hans Mommsen zum Thema: „Neubeginn und Entwicklung der deutschen Geschichtswissenschaft in den 1950/60er Jahren”

O autorze

Krzysztof Ruchniewicz

Niemcoznawca, historyk, fotografik, bloger, fan nowoczesnych technologii, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego i szef Centrum Willy'ego Brandta U. Wr. we Wrocławiu.

Wstaw komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Krzysztof Ruchniewicz

Niemcoznawca, historyk, fotografik, bloger, fan nowoczesnych technologii, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego i szef Centrum Willy'ego Brandta U. Wr. we Wrocławiu.

Newsletter „blogihistoria”

Zamawiając bezpłatny newsletter, akceptuje Pan/Pani zasady opisane w Polityce prywatności. Wypisanie się z prenumeraty newslettera jest możliwe w każdej chwili.

Najnowsze publikacje

Więcej o mnie

Kontakt